اختلال پارانویا چیست؟

اختلال پارانویا نوعی بیماری روانی است که موجب سوء ظن نسبت به دیگران می شود. پارانویا در واقع از واژه‌ی لاتین Paranoia گرفته شده و معنی آن «تفکر غیرمنطقی و شکاکانه» است. این حالت تنها یک حس گذرا نیست، بلکه در قالب یک بیماری پارانویا می‌تواند تمام برداشت‌های فرد از محیط اطراف را تحت تاثیر قرار دهد. فرد مبتلا، در روابط اجتماعی خود احساس ناامنی می‌کند و گاهی دچار «بیماری تنفر از همه» می‌شود؛ یعنی تصور می‌کند اطرافیان قصد آسیب یا فریب او را دارند. در حقیقت، اختلال پارانویا نوعی بی‌اعتمادی درونی است که به تدریج ذهن را از واقعیت دور می‌کند.

اختلال پارانویا چیست؟

اختلال پارانویا یک وضعیت روانی است که در آن فرد دچار سوء ظن شدید و پایدار نسبت به دیگران می‌شود فرد مبتلا باور دارد اطرافیان قصد فریب دادن آسیب رساندن یا کنترل او را دارند. این باورها اغلب بدون شواهد کافی شکل می‌گیرند و با منطق اصلاح نمی‌شوند. پارانویا می‌تواند بر افکار احساسات و رفتارهای فرد تاثیر عمیق بگذارد بی‌اعتمادی هسته اصلی این اختلال است و روابط اجتماعی را به شدت مختل می‌کند

افراد پارانوئید رفتارهای عادی دیگران را تهدید آمیز تفسیر می‌کنندآنها انتقاد را حمله شخصی می‌دانند و به سختی عذرخواهی را می‌پذیرند پارانویا ممکن است خفیف یا بسیار شدید بروز کند در موارد شدید هذیان‌های پایدار شکل می‌گیرد این اختلال می‌تواند به تنهایی یا همراه با سایر اختلالات روانی دیده شود تشخیص و درمان زودهنگام نقش مهمی در کاهش آسیب‌های آن دارد

تفاوت بدبینی معمولی با پارانویا

بدبینی معمولی واکنشی طبیعی به تجربه‌های منفی زندگی است. در این حالت فرد هنوز توانایی بررسی شواهد و تغییر نظر خود را دارد. بدبینی می‌تواند موقتی باشد و با بهبود شرایط کاهش یابد اما در پارانویا سوء ظن عمیق و ریشه‌دار است. فرد پارانوئید به سختی دیدگاه خود را اصلاح می‌کند حتی شواهد روشن نیز باعث تغییر باور او نمی‌شود. بدبینی عادی روابط را به طور کامل تخریب نمی‌کند. در حالی که پارانویا باعث انزوا و تعارض مداوم می‌شود. در بدبینی فرد از نظر هیجانی انعطاف‌پذیرتر است ولی در پارانویا خشم و اضطراب پایدار دیده می‌شود مرز اصلی این دو در شدت تداوم و غیرمنطقی بودن افکار است

علائم پارانویا و تشخیص

همانطور که اشاره شد ممکن است بسیاری افراد گاها دچار پارانویا شوند و فکر کنند شخصی قصد آسیب زدن به آنها را دارد. اما این حالت در افرادی که با این اختلال دست و پنجه نرم میکنند، پایدار تر و شدیدتر می باشد. برخی از علائم پارانویا عبارت اند از :

• احساس قربانی بودن یا قربانی شدن
• احساس آزار و اذیت از سوی دیگران
• دچار سوتفاهم شدن
• بی اعتماد بودن نسبت به دیگران
• انزوا و گوشه گیری

همه این علائم بسته  به شدت بیماری می تواند از خفیف تا شدید باشد. تشخیص این بیماری مانند اکثر بیماری های روانی دیگر با  تشخیص روانشناس یا روانپزشک صورت می گیرد

هنگامی خود فرد یا اطرافیان او متوجه علائم شوند باید برای تشخیص دقیق به روانشناس یا روانپزشک مراجعه نماید. زمانی که فرد مبتلا به اختلال پارانویا به پزشک مراجعه می نماید، پزشک با بررسی پرونده سلامت وی و تجویز آزمایش جهت بررسی بیماری اقدام می کند. گاهی ممکن است فرد بیماری های دیگری داشتته باشد که علائم آن مشابه با پارانویا باشد. پس از مشخص شدن این موارد ممکن است فرد به این روانپزشک ارجاع داده شود تا تشخیص به صورت دقیق انجام گیرد. روانپزشک نیز با پرسیدن سوالات و بررسی علائم  پاسخ های فرد می تواند این اختلال را تشخیص دهد.

تاثیر پارانویا بر روابط

یکی از اثرات قابل توجه اختلال پارانویا، آسیب به روابط شخصی است. چون فرد مدام در حال تردید و تحلیل نیت دیگران است، حتی رفتارهای محبت‌آمیز را با دید تهدیدآمیز تعبیر می‌کند. در نتیجه روابط دوستی، خانوادگی و کاری به تدریج فرو می‌پاشند. در بسیاری از موارد، اطرافیان به‌اشتباه تصور می‌کنند بیمار قصد بی‌احترامی دارد، در حالی که او درگیر افکار ترسناک و غیرواقعی ذهن خود است. درک این موضوع به خانواده و نزدیکان کمک می‌کند برخورد همدلانه‌تری داشته باشند.

انواع اختلال پارانویا

بیماری پارانویا بسته به شدت، مدت و نوع افکار می‌تواند در چند شکل متفاوت بروز پیدا کند. در نوع خفیف، فرد تنها در شرایط خاص یا هنگام فشار روانی، احساس بدگمانی پیدا می‌کند. او ممکن است نسبت به رفتار دیگران حساس‌تر از حد معمول باشد، اما هنوز توانایی تشخیص بین واقعیت و خیال را دارد. این مرحله معمولا با مشاوره و روان‌درمانی شناختی–رفتاری قابل کنترل است.

در مقابل، در نوع متوسط یا مزمن، افکار مشکوک و هذیانی به صورت مداوم ذهن فرد را درگیر می‌کند. بیمار باور دارد که دیگران درباره او صحبت می‌کنند، قصد آسیب دارند یا در حال برنامه‌ریزی علیه او هستند. در این مرحله، توضیحات منطقی از سوی اطرافیان کمتر موثر است، چون ذهن فرد درگیر تفسیر اشتباه از نشانه‌های روزمره شده است.

اما در نوع شدید یا پارانویا مزمن واقعی، افکار هذیانی به قدری عمیق و پایدار می‌شوند که فرد تقریبا هر واقعیتی را از فیلتر سوءظن عبور می‌دهد. او ممکن است احساس کند مورد تعقیب است، در معرض جاسوسی یا کنترل قرار دارد، یا دیگران قصد حذف او را دارند. در این حالت، اختلال پارانویا معمولا با دیگر بیماری‌های روان‌پریشانه مثل اختلال هذیانی پارانوئید یا اسکیزوفرنی پارانوئید همراه می‌شود.

گاهی نیز نوعی از این وضعیت به نام «اختلال شخصیت پارانوئید» دیده می‌شود که در آن، بی‌اعتمادی و شک مداوم بخشی از شخصیت پایدار فرد است نه فقط یک دوره‌ی گذرا. این افراد اغلب در روابط خود محتاط، سرد و دوری‌گزین هستند و از دیگران فاصله عاطفی می‌گیرند، چون احساس امنیت نمی‌کنند.

برخی متخصصان حتی از اصطلاح غیررسمی «بیماری تنفر از همه» برای توصیف نوعی پارانویا استفاده می‌کنند که فرد در آن به تدریج از جامعه کناره می‌گیرد و تمایل شدیدی به انزوا پیدا می‌کند. هرچند این عبارت بیشتر در گفت‌وگوهای عمومی استفاده می‌شود، اما نشان می‌دهد که چگونه paranoia چیست و تا چه حد می‌تواند روابط اجتماعی را از بین ببرد.

شناخت سطح و نوع اختلال پارانویا اهمیت زیادی دارد، زیرا مسیر درمان و داروهای پیشنهادی برای هر مرحله متفاوت است. روان‌پزشک با ارزیابی دقیق شدت افکار هذیانی، الگوی رفتاری و پاسخ فرد به درمان، تصمیم می‌گیرد که آیا تنها مشاوره کافی است یا نیاز به درمان دارویی نیز وجود دارد. درمان زودهنگام در مراحل خفیف می‌تواند از گسترش بیماری به انواع مزمن یا روان‌پریشانه جلوگیری کند.

اختلال شخصیت پارانوئید (PPD)

اختلال شخصیت پارانوئید یا PPD یکی از انواع اختلال پارانویا است که با بی اعتمادی پایدار و سوءظن شدید نسبت به دیگران شناخته می‌شود و فرد رفتارهای اطرافیان را تهدیدآمیز تفسیر می‌کند. فرد تصور می‌کند دیگران قصد فریب یا آسیب دارند و به همین دلیل سخت اعتماد می‌کند اطلاعات شخصی را پنهان نگه می‌دارد و از رابطه صمیمی فاصله می‌گیرد. حساسیت به انتقاد کینه طولانی و واکنش تدافعی از نشانه‌های مهم این اختلال است و می‌تواند روابط خانوادگی عاطفی و کاری را فرسوده کند.

درمان اختلال پارانویا در قالب PPD بیشتر بر روان درمانی تمرکز دارد تا فرد الگوهای فکری بدبینانه را بشناسد و مهارت ارتباطی و مدیریت خشم را تقویت کند. در صورت وجود اضطراب یا تحریک پذیری شدید ممکن است دارو هم کمک کننده باشد اما پایه درمان ایجاد بینش و افزایش انعطاف فکری است تا کیفیت زندگی بهتر شود.

اختلال هذیانی نوع پارانوئید

اختلال هذیانی نوع پارانوئید یکی از انواع اختلال پارانویا است که در آن فرد یک باور ثابت و نادرست درباره تعقیب تهدید خیانت یا توطئه دارد و با وجود شواهد روشن هم آن را کنار نمی‌گذارد. فرد ممکن است در ظاهر عملکرد نسبتا منظم داشته باشد اما تصمیم گیری ها و واکنش‌ها زیر نفوذ هذیان قرار می‌گیرد و همین موضوع باعث درگیری شکایت های پی در پی قطع رابطه یا رفتارهای دفاعی می‌شود. تفاوت مهم با اسکیزوفرنی این است که آشفتگی گسترده گفتار و رفتار کمتر دیده می‌شود و محور اصلی همان هذیان پایدار است.

درمان اختلال پارانویا در این شکل اغلب ترکیبی از داروهای ضد روان پریشی و روان درمانی است تا شدت هذیان کاهش یابد و فرد بتواند استرس را مدیریت کند و وارد مسیر درمان بماند. حمایت خانواده و پرهیز از بحث مستقیم برای رد باور هذیانی به کاهش تنش و بهتر شدن روند درمان کمک می‌کند.

پارانویا در سایر اختلالات روانی

پارانویا همیشه یک اختلال مستقل نیست و گاهی در سایر اختلالات روانی دیده می‌شود و شناخت آن برای تشخیص دقیق ضروری است. پارانویا در اسکیزوفرنی اغلب بخشی از هذیان های گسترده است و فرد احساس می‌کند تحت کنترل یا تعقیب قرار دارد و این حالت می‌تواند با توهم و انزوا همراه شود. پارانویا در اختلال دوقطبی بیشتر در فاز شیدایی یا افسردگی شدید دیده می‌شود و ممکن است با تحریک پذیری تصمیم های تکانشی یا برداشت های تهدید آمیز همراه باشد. پارانویا در افسردگی شدید نیز می‌تواند با احساس بی ارزشی و باورهای سخت درباره قضاوت یا طرد شدن از سوی دیگران شکل بگیرد و فشار روانی را افزایش دهد.

درمان اختلال پارانویا در این موارد وابسته به درمان اختلال پایه است و وقتی اسکیزوفرنی دوقطبی یا افسردگی شدید کنترل شود شدت سوءظن هم کمتر می‌شود. پیگیری درمان و انتخاب دارو و روان درمانی مناسب کمک می‌کند فرد از چرخه بی اعتمادی و قطع ارتباط بیرون بیاید و عملکرد روزانه بهبود پیدا کند.

تفاوت شک طبیعی با پارانویا

بسیاری از افراد گاهی دچار بدگمانی می‌شوند و این واکنش طبیعی مغز برای محافظت از خود است. اما وقتی شک و بدبینی به مرحله‌ای می‌رسد که بدون دلیل منطقی تکرار می‌شود، دیگر یک احساس طبیعی نیست بلکه نشانه‌ی paranoia محسوب می‌شود. در پارانویا، ذهن فرد همیشه در حالت آماده‌باش است و کوچک‌ترین رفتار یا حرف دیگران را به عنوان نشانه‌ای از تهدید تعبیر می‌کند.

نمونه هایی از افکار پارانوئید

پارانویا ممکن است در افراد مختلف متفاوت باشد و شدت آن نیز بسته به افراد خفیف یا شدید باشد  اما افکار مشترکی وجود دارد که در همه افراد مبتلا به اختلال پارانویا ممکن است بروز کند که عبارت اند از :

• فرد هنگام راه رفتن در خیابان یا کوچه ممکن است فک کند که فردی که از کنار آن عبور کرده یا در مقابلش قرار دارد ممکن است او را بدزدد، به او آسیب بزند یا او را بکشد.
• فرد مبتلا فکر میکند همه به او خیره شده اند و در مورد او صحبت می کنند.
• فرد پارانویا فکر می کند که سایرین در تلاشند تا او را کنار بگذارند و  حذف کنند.
• تعبیر اشتباه از رفتار و شوخی های دیگران

علت بروز پارانویا چیست؟

علت دقیق بروز همچین بیماری مشخص نیست. اما تحقیقات نشان می دهد که افرادی دارای بیماری هایی مانند پارکینسون یا اسکیزوفرنی هستند و سایر بیماری ها روانی دیگر هستند مستعد پارانویا می باشند.

همچنین بیماری هایی که ممکن است بر مغز افراد تاثیر بگذارد مانند  آلزایمر، صرع، سکته، بیماری هانتینگتون، تومورهای مغزی و غیره نیز می تواند باعث بروز پارانویا گردد.

قرار گرفتن در معرض برخی سموم و مواد شیمیایی نیز می تواند در بروز این بیماری موثر باشد. استعداد ژنتیکی، مورد سو استفاده قرار گرفتن در کودکی یا بزرگسالی، داشتن سابقه خانوادگی بیماری های روانی، بی خوابی و اختلال خواب ، استرس، ضربه یا تصادف، از دست دادن موقعیت اجتماعی یا شغل و کار، از دست دادن عزیزان، مصرف مواد مخدر و الکل و … نیز از دیر عوامل دخیل در بروز پارانویا می باشند.

پارانویا و ارتباط آن با سایر بیماری های روانی

پارانویا می تواند در خلال یک دوره در بعضی از بیماری  های روانی به عنوان علائم بیماری بروز کند. این  بیماری ها عبارت اند از :  اختلال دو قطبی، بیماری های مغزی یا تومورها، صرع، اختلال هذیانی (پارانوئید)، زوال عقل، اختلال شخصیت پارانوئید، جنون جوانی، سکته. در زیر به بررسی ارتباط بین پارانویا و برخی بیماری های روانی آورده شده است :

پارانویا در اختلال دو قطبی 

افرادی که به اختلال دو قطبی مبتلا هستند ممکن است در یک دوره دچار افکار پارانوئید شوند. که به اصطلاح پارانویا در اختلال دو قطبی گفته می‌شود. البته این به این معنی نیست که همه افراد دوقطبی حتما دچار پارانویا می شوند، اما امکان ابتلا افراد دو قطبی به پارانویا بیشتر است.

پارانویا و اختلالات روان پریشی 

اسکیزوفرنی یک بیماری روانی است که با بروز رفتار های روان پریشی و جنون آمیز بروز میکند. این افراد رفتار های مانند بی نظمی در گفتار، دیدن یا شنیدن چیز های غیر واقعی و … را از خود بروز می دهند. پارانویا نیز می تواند در این افراد بروز کند و به عنوان بخشی از علائم دوره ای این بیماری به شمار رود.

درمان اختلال پارانویا

درمان اختلال پارانویا به شدت علائم نوع اختلال و شرایط روانی فرد بستگی دارد و هدف اصلی آن کاهش سوءظن افزایش احساس امنیت و بهبود روابط اجتماعی است. پارانویا می‌تواند به شکل ویژگی شخصیتی هذیان پایدار یا همراه با اختلالات دیگر ظاهر شود و به همین دلیل درمان برای همه افراد یکسان نیست. اولین قدم درمان ارزیابی دقیق توسط روانشناس یا روانپزشک است تا مشخص شود آیا فرد به دارو نیاز دارد یا روان درمانی به تنهایی کافی است. شروع درمان ممکن است به دلیل بی اعتمادی فرد سخت باشد اما ایجاد رابطه درمانی امن این مانع را به تدریج کاهش می‌دهد.

درمان پارانویا با دارو

دارودرمانی زمانی توصیه می‌شود که علائم پارانویا شدید باشد یا افکار هذیانی اضطراب بالا بی خوابی و تحریک پذیری زندگی فرد را مختل کرده باشد. در این شرایط روانپزشک پس از بررسی کامل داروهای مناسب را تجویز می‌کند و مقدار مصرف بر اساس شرایط فرد تنظیم می‌شود. داروهای ضدروان پریشی می‌توانند شدت سوءظن و باورهای نادرست را کاهش دهند و به فرد کمک کنند فشار ذهنی کمتری تجربه کند. اگر اضطراب یا تنش بدنی زیاد باشد داروهای ضداضطراب برای مدت محدود تجویز می‌شوند. در صورت وجود افسردگی همزمان داروهای ضدافسردگی می‌توانند به بهبود خلق و کاهش افکار منفی کمک کنند. مصرف منظم دارو و پرهیز از قطع خودسرانه نقش مهمی در موفقیت درمان دارد.

روان درمانی برای اختلال پارانویا

روان درمانی یکی از اصلی ترین روش های درمان پارانویا است و حتی در موارد شدید هم نقش اساسی دارد. در جلسات مشاوره فرد یاد می‌گیرد افکار بدبینانه و تفسیرهای تهدیدآمیز خود را شناسایی کند و به جای واکنش سریع دیدگاه واقع بینانه تری بسازد. درمان شناختی رفتاری به فرد کمک می‌کند تفاوت بین فکر و واقعیت را تشخیص دهد و هر فکر منفی را به عنوان حقیقت قطعی نپذیرد. آموزش مهارت کنترل خشم مدیریت اضطراب و تنظیم هیجان بخش مهمی از روان درمانی است و باعث می‌شود واکنش های فرد در روابط آرام تر و قابل کنترل تر شود.

درمان ریشه های روانی پارانویا

در بسیاری از افراد مبتلا به پارانویا تجربه های تلخ گذشته مثل خیانت تحقیر یا ناامنی دوران کودکی نقش مهمی در شکل گیری بی اعتمادی دارد. درمان های عمیق تر مانند درمان مبتنی بر طرحواره به بررسی این ریشه ها می‌پردازد و به فرد کمک می‌کند الگوهای قدیمی را بشناسد. در این مسیر فرد یاد می‌گیرد گذشته را از حال جدا کند و هر رابطه جدید را بر اساس تجربه های قبلی قضاوت نکند. این نوع درمان به کاهش حساسیت و افزایش احساس امنیت در روابط کمک می‌کند و باعث می‌شود سوءظن کمتر زندگی فرد را کنترل کند.

سوالات متداول درباره اختلال پارانویا (FAQ)

نتیجه‌گیری

در نهایت، اختلال پارانویا یک وضعیت روانی پیچیده است که می‌تواند کیفیت زندگی فرد را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. شناخت معنی پارانویا، تشخیص علائم هشداردهنده و مراجعه به روانشناس یا روانپزشک، اولین قدم برای کنترل بیماری است. با ترکیبی از روان‌درمانی، حمایت خانواده و در صورت نیاز دارودرمانی، افراد می‌توانند یاد بگیرند افکار هذیانی و سوءظن خود را مدیریت کنند و اعتماد به دیگران را بازسازی کنند. هرچند ریشه‌های بیماری پارانویا می‌تواند در ژنتیک، آسیب‌های روانی یا عوامل زیستی باشد، اما مداخله به موقع، راهکارهای عملی و آموزش مهارت‌های ارتباطی، به کاهش شدت بیماری و بازگشت به زندگی طبیعی کمک می‌کند. بنابراین آگاهی و اقدام به موقع کلید پیشگیری از گسترش وضعیت به مرحله مزمن یا نوع شدید پارانویا است.